Coaching

Umiejętność stosowania nagród i kar.

Stosowanie nagrody i kary jest szczególnie trudne, a zatem wymaga dużej kultury pedagogicznej. Potrzebna jest tutaj znajomość jasnych zasad i reguł. Nagroda i kara są wychowawczymi sposobami oddziaływania, pełnią role stymulacyjne, korektywne i profilaktyczne - służą, bowiem rozwojowi dziecka.

„Kara jest to taka sytuacja, która z punktu widzenia karanego dziecka jest dla niego przykra i której ono starannie unika. To jednakże, co dla jednych jest dotkliwym zabiegiem, dla innych takiego znaczenia może nie mieć.

Karaniu towarzyszy przykry stan emocjonalny, strach, napięcie. Karanie wymaga również znajomości dziecka, orientacji w zainteresowaniach, potrzebach, zamiłowaniach. Istotą kary jest, więc nieprzyjemne przeżycie ze strony ukaranego”.

„Możliwie nie stosować żadnych kar. Gdy jednak konieczność wymaga skarcenia, należy pamiętać o tym, co następuje;

1) wychowawca nich się stara, by go wychowankowie polubili, jeżeli chce żeby się go bali. Wtedy, bowiem pozbawienie wychowanka życzliwości jest karą, która pobudza do współzawodnictwa, zachęca, a nigdy nie poniża;

2) u wychowanków to jest karą, co się za karę uważa, stwierdzono, że spojrzenie mniej serdeczne wywiera na niektórych większy wpływ, niżby to sprawił wymierzony policzek. Pochwała za dobry uczynek, nagana za niedbalstwo to wielka nagroda lub kara;

3) z wyjątkiem bardzo rzadkich wypadków nie należy nigdy udzielać nagany, ani karać publicznie, lecz prywatnie;

4) powinno się bezwzględnie unikać wszelkiego rodzaju bicia i innych podobnych kar.

Zasady, których należy przestrzegać stosując kary i nagrody:

1) nagradza się osobę, a karze się czyn,

2) kara nie może być odwetem, dlatego nie należy karać w złości,

3) kara nie może poniżać godności dziecka,

4) zagrożenie karą musi być dobrze przemyślane, a następnie konsekwentnie wprowadzone w czyn,

5) jeżeli dziecko już zostało ukarane, nie wolno drugiej osobie karać za to samo

6) nagroda i kara muszą być umotywowane i stosowane rozumnie i sprawiedliwie,

7) wysokość kary winna być dostosowana do wielkości winy,

8) nagroda nie może wyzwalać rywalizacji i zazdrości, lecz pobudzać do wysiłku,

9) nagrody przyrzeczonej nie wolno odwołać, karę można.

Kary i nagrody dzieli się na fizyczne (odnoszą skutki doraźne) i psychiczne (np. zerwanie rozmowy) odnoszą skutek wówczas, gdy istnieje silna więź między dzieckiem a rodzicami.

Wyróżnia się, więc kary i nagrody: pedagogiczne i niepedagogiczne, czyli takie, które poniżają godność dziecka, tłumią delikatniejsze uczucia i pozostawiają urazy psychiczne.

Do kar pedagogicznych zalicza się:

1) kary naturalne;

2) tłumaczenie i wyjaśnianie;

3) odmawianie przyjemności;

4) wyrażanie swego smutku i zawodu;

5) czasowe odbieranie przyznanego przywileju;

6) ignorowanie.

Okazywanie smutku i zawodu - dla dziecka subtelnego, kochającego swoich rodziców, poważną karą jest uświadomienie sobie, że się ich skrzywdziło nagannym zachowaniem. W przypadku słabych więzi uczuciowych taki smutek i zmartwienie nie są dostrzegane i nie wywołują żalu.

Tłumaczenie i wyjaśnianie - w ten sposób oddziałujemy na świadomość wyjaśniając, że zachowało się źle, zwracamy uwagę na następstwa, jakie mogło wywołać jego postępowanie. Tłumaczenie nie może przerodzić się w moralizatorstwo. Najważniejszym celem wyjaśniania, w przypadku przekroczenia obowiązujących norm i wymagań jest skłonienie winnego, do zastanowienia się nad skutkami lekceważenia przepisów w życiu społecznym.

Kara naturalna - jest bezpośrednim następstwem winy. Ponosząc naturalne konsekwencje własnych poczynań dziecko rozumie, że przewinienia nie uchodzą bezkarnie, że kara jest sprawiedliwym, następstwem winy, a więc będzie unikało zachowań, przed którymi ostrzegają rodzice i wychowawcy.

Odmawianie przyjemności – w zależności od wieku i usposobienia dziecko różnie przeżywa swoje przyjemności i przykrości. To, co dla jednego jest miłe, drugie może traktować, jako poważną przykrość. Ciągłe pozbawianie radości prowadzi do buntu, gdyż życie stanie się nudne, pozbawione uroku.

Czasowe odbieranie przyznanego przywileju - może być dotkliwą karą i dziecku będzie zależało na tym, aby więcej na nią nie zasłużyć (ograniczenie swobody, zakaz wyjścia, odbieranie zaufania, kieszonkowego). Ignorowanie – gdy wiemy, że dziecko zachowuje się źle, bo chce zwrócić uwagę na siebie rodzica lub rodzeństwa, wywołać awanturę, udajemy, że nie dostrzegamy złego czynu, staramy się zainteresować dziecko inną czynnością.

Do kar niepedagogicznych zalicza się:

1) kary fizyczne;

2) kary słowne (wyzwiska);

3) izolację (zamykanie w pokoju);

4) straszenie.

Kary fizyczne poniżają godność dziecka, upokarzają je. Szczególnie groźne są kary fizyczne stosowane przez osoby niecieszące się uznaniem dziecka. Pod wpływem lęku i bólu budzi się nienawiść do osoby bijącej, a nie żal, że popełniło się czyn naganny. Aby uniknąć kary cielesnej dzieci oszukują, ukrywają swoje przewinienia. Częstym następstwem bicia są nerwice i lęki (fobie), wyzwalają agresję.

Do kar słownych także szkodliwych należą wyzwiska: poniżają godność dziecka i wywołują niekorzystne następstwa. Rodzice w gniewie obrzucają swoje dziecko słowami obraźliwymi, które piętnują rzeczywiste lub jedynie wyobrażone ich cechy charakteru np.: „Ty leniu”. Obrzucanie niewybrednymi epitetami jest szczególnie groźne, jeśli odbywa się wobec rówieśników, rodzeństwa.

Do nieskutecznych kar należy reakcja krzykiem na wykroczenie dziecka. Dzieci wychowywane za pomocą krzyku podobnie zachowują się wobec innych.

Szkodliwa też jest kara izolacji, kiedy źle się zachowują, wówczas rodzice zamykają ich w pokoju. Czują się opuszczone, zdradzone. Przeżywają lęk, a jeśli izolacja trwa długo, może w następstwie powstać postawa lękowa – lęk przed ciemnością i samotnością.

Niebezpieczną karą jest straszenie dziecka - jest to najczęściej stosowany zabieg mający skłonić do posłuszeństwa szczególnie młodsze dziecko. Powodują urazy psychiczne: nerwice lękowe, fobie, a nawet różne objawy somatyczne. „Nagroda ma być bodźcem wzmacniającym postępowanie pozytywne, zachęcającym do solidnej pracy lub nauki, do zachowań znajdujących wysokie uznanie w rodzinie i w innych grupach społecznych”.

Funkcja nagrody w wychowaniu jest bardziej znacząca aniżeli funkcja kary. Nagroda, bowiem bardziej aniżeli kary wpływają na kształcenie aktywnej postawy dziecka, wyzwalają jego czynny stosunek do obowiązków, do stawianych wymagań. Kary natomiast podkreślają przymusowy ich charakter.

Nagroda spełnia następujące funkcje:

a) umacnia w dziecku wiarę we własne wartości;

b) realizuje potrzebę uznania i sukcesu;

c) zachęca do podejmowania coraz trudniejszych zadań;

d) dostarcza dodatnich uczuć, radości i dobrego samopoczucia;

e) wzmacnia więzi uczuciowe z osobami nagradzającymi;

f) działa dodatnio na tych, którzy są świadkami nagradzania.

Może to być werbalna aprobata postępowania dziecka, podziw, że potrafiło wykonać zadanie w sposób wyjątkowo udany. Uśmiech, radość, czy przytulenie. Uznanie, z którym spotyka się jednostka, wzmacnia jej motywację do wysiłku, a jednocześnie zaspokaja silnie odczuwalną potrzebę sukcesu. Uznanie wyrażone dziecku musi być proporcjonalne do włożonego wysiłku i chęci, aby na nie zasłużyć. Najczęściej uznanie jest wyrażane pochwałą.

Darzenie zaufaniem jest nagrodą szczególnie pożądaną przez dzieci, a jednocześnie ma ona wysokie walory wychowawcze. Odebranie zaufania jest poważną karą. Dziecko, które wie, że rodzice mu ufają, ma dobre samopoczucie, odczuwa swoją wartość, ma przedsmak upragnionej samodzielności i dorosłości.

Nagrodą może być również poświęcenie dodatkowego czasu na wspólną zabawę. Musi ona spełniać jednak określone warunki: przede wszystkim sprawiać radość dziecku, a nie rodzicom. To ono wybiera temat, a jeśli nie ma pomysłu, podsuwamy mu kilka propozycji do wyboru. Drugi warunek polega na umiejętności wczuwania się w psychikę dziecka i udziale w jego fantazjowaniu. Zalicza się do nich spacery, przechadzki, wspólny wyjazd, odwiedzanie rodziny.

Nagrody rzeczowe są chętnie i z wdzięcznością przyjmowane przez dzieci. Może to być upragniona zabawka czy gra, maskotka, płyta. Jeśli kochana przez dziecko osoba wręcza jakiś prezent w nagrodę, nawet drobiazg nabiera wyjątkowego znaczenia. Jeśli jednak obiecamy, że za wykonanie określonej pracy, dostanie upragniony rower, musimy dotrzymać słowa. W przypadku niewykonania podjętego zadania, nie można darować przedmiotu, który był obiecany w nagrodę.

Pieniądze - posiadanie przez dziecko własnego budżetu, własnej gotówki ma tyleż zwolenników, co i przeciwników. Niektórzy obawiają się, że dorastający chłopiec może kupić papierosy, czy alkohol. Wymagają dokładnego rozliczania się z podarowanej kwoty. Taka sytuacja doprowadza niejednokrotnie do okradania rodziców. Trzeba przy tym pamiętać, by nie wpaść w przesadę dając nadmiernie wysokie sumy na użytek dorastającego. Grozi to przyzwyczajeniem, do rozrzutności, lekceważenia wysiłku potrzebnego do zarobienia pieniędzy.

Bibliografia

1. I. Jundziłł. Nagrody i kary w wychowaniu. Warszawa: NK, 1986; s. 62.

2. I. Jundziłł. Trudności wychowawcze w rodzinie. Warszawa: NK, 1989; s. 14.

3. J. Maciaszkowa. Nagroda i kara w wychowaniu. Warszawa: CRZZ, 1975, s. 22-23.

4. P. Poręba. Pedagogizacja rodziców. Studia Warmińskie, T. 6; 1968; s. 338-439.

5. J. Wilk. Pedagogika rodziny. Lublin: IP KUL; 2002; s. 84-85.

6. J. Wilk. Miłość wychowawcza tajemnicą skuteczności. W: Współczesny wychowawca w stylu księdza Bosko. Lublin: KUL, 1998; s. 219.

Autor: dr Urszula Tokarska

Zapraszamy do zapoznania się również z całym kursem w/w autorki : Uniwersytet dla rodziców

Na skróty

Kontakt

  • Zamojska 47 pok. 204
    20-102 Lublin
  • 81 744 21 13
  • Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.